Een spiritueel leven is geen luxe, maar een noodzaak
Referentie: Chalier, C. (1993). Pensées de l’éternité: Spinoza, Rosenzweig. Paris: Les éditions du Cerf.
Introductie: het kan zo niet verder
Onze tijd wordt gekenmerkt door een merkwaardige paradox. Nooit beschikte de mens over zoveel kennis, technologie en middelen, en toch is het gevoel van zinloosheid, angst en uitputting zelden zo groot. Wij leven in een tijd die alles kan verklaren, maar niets meer kan rechtvaardigen. Alles is mogelijk, behalve betekenis.
De mens van vandaag leeft in het ogenblik. Genot, onmiddellijke behoeftebevrediging en efficiëntie hebben absolute voorrang gekregen. Politiek, economie en zelfs relaties worden beoordeeld op korte termijn. Wat geen direct nut heeft, verdwijnt. Wat geen rendement oplevert, wordt verdacht. In zo’n wereld raakt de vraag naar zin vanzelf het zwijgen opgelegd.
Maar een mens kan niet leven zonder zin. Velen zijn zich ervan bewust geworden dat het zo niet verder kan.
Het verlies van het eeuwige
Wat onze tijd fundamenteel kenmerkt, is het verlies van elke oriëntatie op het eeuwige. Er is geen absoluut ijkpunt meer, geen waarheid die de tijd overstijgt, geen doel dat groter is dan het individu of de generatie. De dood wordt het definitieve einde van alles. Wat rest, is een leven dat zich vastklampt aan het tijdelijke, alsof dat ons kan redden.
Het resultaat is een cultuur van consumptie, afleiding en macht. De mens zoekt zijn bevestiging in bezit, erkenning en controle, maar blijft innerlijk leeg. Hij wordt steeds afhankelijker van prikkels en steeds kwetsbaarder voor angst. Het nihilisme lacht ons uit: als alles eindigt, wat heeft dan nog zin?
Deze leegte blijft niet zonder gevolgen. Zonder het eeuwige wordt de mens slaaf van zijn passies. Dit vertaalt zich in agressie, oorlog, ecologische vernietiging en een politiek die niet verder kijkt dan de volgende verkiezing. Een mensheid zonder hoger doel kan zichzelf niet begrenzen. Overal in de wereld zien we ontwikkelingen die uit de hand lopen.
De nood aan een morele emancipatie
De grote vraag is dan ook: hoe kan de mensheid zich moreel verheffen? Hoe is een wereld mogelijk zonder oorlog, zonder structureel geweld, zonder vernietigingsdrang? Kunnen we ooit een hoger, meer volwassen beschavingspeil bereiken?
De geschiedenis toont dat vooruitgang in kennis of welvaart hiervoor niet volstaat. Wat ontbreekt, is geen techniek, maar oriëntatie. Geen macht, maar richting. Geen ideologie, maar een doel dat de eindigheid overstijgt.
Ware emancipatie betekent bevrijding uit de absolute greep van het tijdelijke. Zij opent de mens voor een horizon die groter is dan zijn eigen leven. Dat is wat tradities het eeuwige noemen. Met het eeuwige wordt de mens vrij van angst voor de dood en voor verlies.
Spinoza: de weg van de rede
Voor Spinoza ligt deze bevrijding in de rede. Wie de natuur van de dingen begrijpt, wie zijn passies leert beheersen en zich laat leiden door adequate ideeën, kan reeds in dit leven deelnemen aan de eeuwigheid. De dood neemt dan niets wezenlijks weg, omdat de geest niet volledig samenvalt met het vergankelijke lichaam.
De wijze leeft niet langer in angst of illusie. Hij zoekt geen beloning, geen erkenning, geen macht. Zijn geluk ligt in het begrijpen en liefhebben van wat is. Dit leven is contemplatief, vrij en onaantastbaar.
Maar Spinoza is realistisch: de massa laat zich niet leiden door de rede. Zij volgt haar passies, gelooft demagogen en raakt gevangen in wrok en bitterheid. Daarom zijn wetten en instituties nodig om de passies in te tomen en een vreedzaam samenleven mogelijk te maken.
Rosenzweig: de weg van de openbaring
Rosenzweig kiest een andere weg. Niet de autonome rede, maar het Woord staat centraal. De mens begint niet bij zichzelf; hij wordt aangesproken. Zin ontstaat niet door beheersing, maar door antwoord.
De openbaring betekent dat het eeuwige de tijd binnentreedt. God richt zich tot de mens, zonder zijn transcendentie te verliezen. Het Woord roept op tot liefde, verantwoordelijkheid en heiliging van het dagelijkse leven. De mens wordt niet verlost door kennis alleen, maar door trouw aan de geboden.
Het joodse volk draagt deze belofte van generatie op generatie. Niet als ideologie, maar als leven. Rituelen, gebed en studie maken van elk moment een antwoord op het eeuwige. Zo wordt de tijd niet ontvlucht, maar getransfigureerd. Als er ooit eeuwige vrede zal komen in de wereld dan zal dat te danken zijn aan de joden en aan de christenen die het Woord dat via de joden op de wereld werd gebracht, verder verspreiden over de gehele wereld. Judaïsme en christendom vormen samen de enige weg naar waarheid, rechtvaardigheid en liefde voor de gehele mensheid.
De Ander als sleutel
Wat beide denkers verbindt, is het inzicht dat de mens zichzelf geen eeuwigheid kan geven. Of men haar nu begrijpt als rede of als Woord, zij komt altijd van buitenaf. Van de Ander.
De moderne mens is opgesloten geraakt in het Ik. Hij draait om zichzelf, zijn rechten, zijn verlangens, zijn angsten. Maar een Ik dat alleen is, verstikt. Pas in de openheid voor de Ander – mens of God – ontstaat betekenis.
Dit is ook de kern van ware ethiek: rechtvaardigheid en naastenliefde zijn geen conventies, maar antwoorden op een appel dat ons overstijgt.
Politiek en spiritualiteit
Een samenleving kan niet leven van procedures alleen. Politiek zonder hoger doel ontaardt in machtsspel en cynisme. Een staatsman ziet verder dan het tijdelijke; hij handelt in het licht van wat niet voorbijgaat.
De taak van de staat is daarom niet om geluk op te leggen, maar om de voorwaarden te scheppen waarin mensen een leven van wijsheid en spiritualiteit kunnen nastreven. Democratie is hierin geen toeval: zij is het regime dat geweld het meest beteugelt en ruimte laat voor vrijheid van denken en zoeken.
Naar een spiritueel tijdperk
Een spiritueel leven is geen vlucht uit de wereld. Het is een leven zonder geweld, omdat het geen doel buiten zichzelf nodig heeft. Het is vrij van wanhoop, omdat het niet alles verwacht van het tijdelijke. Het is hoopvol, omdat het georiënteerd is op het goede dat niet vergaat.
De tragedie van onze tijd is niet dat mensen lijden, maar dat velen de vraag naar zin niet meer stellen. Toch blijft het Woord klinken, ondanks het lawaai van de wereld. Wie de zinvraag stelt, ontdekt dat zijn roeping ligt in wat hij voor de (lijdende) ander kan betekenen.
De toekomst van de mensheid hangt af van haar bereidheid opnieuw te luisteren. De mens begint niet bij zichzelf. Vanaf zijn geboorte wordt hij aangesproken. Dit betekent dat leven in essentie relationeel is en niet narcistisch. Levinas legt in dit verband de nadruk op verantwoordelijkheid, want aangesproken worden door een ander betekent dat de ander een appel doet op de aangesprokene. Luisteren en gehoor geven aan dit appel maken de relatie met de ander ethisch. In hoe de mens met de ander omgaat, - wie hij ook is en wat voor kenmerken hij ook heeft -, is een antwoord op het eeuwige. Zonder dit eeuwige leidt het leven onvermijdelijk tot zinloosheid, angst en destructie, terwijl een spiritueel leven de enige weg is naar vrijheid, gelukzaligheid al tijdens het leven van de mens, vrede en een beloftevolle toekomst.
Wat er ook moge gebeuren in de 21ste eeuw: spiritualiteit is krachtiger dan wereldse macht. De uitzichtloze strijd tussen de wereldmachten, met mogelijke apocalyptische gevolgen, zal de massa doen luisteren naar het appel van het eeuwige. Dit is de roeping van joden en christenen ten dienste van de mensheid. In de terminologie van Rosenzweig: het joodse volk is de brandende kern van de Ster en de christenen zijn de stralen die het Licht van de Ster over de gehele wereld verspreiden. God, de mens en de wereld zullen uiteindelijk worden verenigd. Dat is het Rijk Gods.